بیزکیم، ملکی توران امیر تورکستان میز

بیزکیم، ملت لرنینگ اینگ قدیمی و اینگ اولوغی، تورک نینگ باش بوغینیمیز.

                                                           امیر تیمور

تاریخ صحیفه لرنی ورقلر ایکنمیز، اوزبیک خلقی نینگ جهان مدنیتی خزینه سیگه قوشگن بویوک حصه سی معنویتی اوزاق اوتمیشدن دنیاگه معلوم و مشهور بولیب کیلگنی کوزگه  یققال تشلنه دی. الله عنایتی، اجدادلریمیزنینگ عقل- ذکاوتی، محنتی و اینتیلیشلری طفیلی بو زحمتکش خلق اره سیدن امیر تیمور کورگان، الخوارزمی، ابن سینا، البیرونی، احمد یسوی، التیرمیذی،بهاوالدین نقشبند، علیشیرنوایی، اولوغ بیک، بابر، بهزاد و مشرب و نادره بیگیم کبی نیچه اونلب علامه، عالم و فاضللر، شاعر و رساملر، پادشاه و سرکرده لر ییتیشیب چیقدیلر. ملت نامینی اولوغله گن علامه لر حقیده گپ بارگنده اوزی نینگ اقتداری، عقل- ذکاوتی، مرکب تقدیری همده آچیق روحی عالمی بیلن ظهیرالدین محمد بابر کیشی اعتبارینی اوزیگه کوپراق تارته دی. او دولت اربابی، سرکرده، شاعر، عالم، سیاستدان، تاریخچی، ادبیاتچی، تیلشناس و عین پیتده خوش خلق انسان صفتیده کوپلب عجایب فضیلتلرگه ایگه بولگن.                                                                

بابر 483 ییل نینگ تورتینچی فیبرلیده (هجری 888 ییل محرم آیی نینگ آلتینچی کونی) اندیجانده توغیلدی. آنه سی عمر شیخ میرزا صاحبقران امیر تیمور کورگان اولادیدن بولیب، فرغانه حاکمی یونس خان نینگ (قره نگ شجره گه) قیزی بولگن. «تاریخ رشیدی» اثریده کیینچه لیک میرزا حیدر نینگ (بابرنینگ خاله بچه سی) یازیشیچه 79 یاشلی «حضرت احسان» خوجه عبیدالله احرارگه عمر شیخ میرزا خاندانیده اوغیل فرزند دنیاگه کیلگنلیگی خبر قیلینیب اونگه اسم قوییب بیریشلری سورلگنده «ظهیرالدین محمد» اسمینی قوییب نامه یازیب یوبارگن. خواجه احرار ولی نینگ ایتیشیچه اوغیل چقه لاغ نینگ توغیلیشی اونینگ توشیده هم عیان بولگن. اوچ آیلیک چقه لاغ دیرکیلّه گن سیر حرکت بولگنی اوچون باباسی یونس خان اونی«ببر» (عربچه) ده «کیچکینه یولبرس» دیب ایرکه لتگن و اونینگ اسمینی ظهیرالدین محمد بابر دیب اته گن. بیر ییلدن کیین اندیجانگه کیلگن احرار ولی اونگه ظهیرالدین محمد بابر دیب اسم قویه دی. هلی بلاغتگه ییتمه گن اون ایککی یاشلی ظهیرالدین محمد بابر 1494 ییلی آته سی وفاتیدن کیین اندیجان تختیگه اوتیریب، فرغانه ملکی نینگ حکمرانی بولیب قاله دی. او پیتلر تیموریلر حکمرانلیگی آستیده بولگن بیر قطار ییرلرنی شیبانبلر اشغال ایتیشگه کیریشگندی. بابر سمرقندنی شیبانی خاندن حمایه قیلیش اوچون یوریش قیلیب موفقیتگه ایریشمسه- ده پایتختنی اوزاق اوشلب توره آلمه یدی. فرغانه ملکیگه  قیتگنده هم انه شونده ی موفقیت سیزلیککه اوچره یدی اویقین قرینداشلری و جوده آزلشکری بیلن بیر وقتلر اوز آته سی عمر شیخ میرزا تصرفیده بولگن کابلگه قره ب یول آله دی. او 1504 ییلده 21 یاشیده کابلده اوزینی پادشاه دیب اعلان قیله دی. بابر میرزا اوز سلطنتینی مستحکمله یدی و ایجاد بیلن شغللنه دی. کابلده بابر لشکر توزیشگه زرو بیره دی وکتته حاضرلیک بیلن 1519 ییلدن 1525 ییلگه چه بیش مرته هندوستانگه یوریش قیله دی.1526 ییل نینگ اپریلیده دهلی دن 100 کیلومتر شمالده جایلشگن پانی پت یقینیده گی تاریخی جنگده بابر سلطان ابراهیم قوشینلری اوستیدن غالب کیله دی. دهلی و اگره شهرلرینی ایگلله یدی. شونده ی قیلیب او هندوستان تاریخیده بویوک ایجابی رول اوینه گن ییریک مرکزلشگن دولتگه بابریلر حکمرانلیگی گه اساس سالدی. جمنا دریاسی بوییده گی اگره شهرینی پایتخت ایتیب بیلگیله یدی. بابر نینگ بو دولتی تاریخده ( بابریلر ایمپیریه سی) نامی بیلن تنیلگن.                                       

بابر هندوستانده بیش ییل (1530-1526) پادشاهلیک قیلدی. او 1530 نچی ییل 26 دیسیمبر سهل کم 48 یاشیده وفات ایتدی. بابرنی اگره ده گی نورافشان باغیگه دفن ایته دیلر. کیینچه لیک اونینگ وصیتیگه بنا ً خاتین لریدن بیری بی بی مبارکه تامانیدن بابر نینگ خاکی کابلده گی «باغ بابر» گه کوچیریلگن. بابر میرزا 36 ییلدن زیاد آرام بیلمه ی و تینمه ی ایجاد قیلگن. اوزیدن قطار علمی، تاریخی، حربی و بدیعی اثرلر قالدیرگن. او مذکور اثرلری بیلن حاضرگه چه بوتون جهان اهلینی حیرتگه سالیب کیله دی.                                                                                                                                                                        

بابر دن سونگ 11 ییل ( 1530-1539، 1555- 1556) اونینگ اوغلی همایون ، 50 ییل (1556- 1605) همایون نینگ اوغلی اکبر شاه، 22 ییل (1605- 1627) اکبر نینگ اوغلی جهانگیر، 30 ییل (1627- 1658) جهانگیر نینگ اوغلی شاه جهان، 48 ییل (1658- 1707) شاه جهان نینگ اوغلی اورنگ زیب، بابر اولادلریدن بهادر شاه 1 (1707- 1712)، جهاندارشاه (1712- 1713)، فرخ سیر(1713- 1719)، محمدشاه (1719-1748)، احمدشاه (1748- 1754)، عالمگیر2 (1754- 1759)، شاه عالم2 (1759- 1806)، اکبر2 (1806- 1837)، بهادرشاه ظفر (1837- 1858) پادشاهلیک قیلدیلر. هندوستانده 332 ییلدن زیاد حکمرانلیک قیلگن بابریلر دولتی 19 نچی نینگ اورته لریده انگلیس مستعملکه چیلری قولیگه اوتیب انقراضگه یوز توتدی. تاریخدن معلومکه، تیموریلر بوزغونچی ایمس، بلکه قوروچی، یره تووچی بولگن. یوکسک عقل- ادراک بوکیلمس اراده و غیرت- جسورت ایگه سی بولمیش ظهیرالدین محمد بابر افغانستانده و هندوستانده قوریلیش آبادانچیلیک، باغدارچیلیک ایشلرینی آلیب باردی. ییریک سوو انشاعات لری قوردیردی. مکتب لر آچدی خلق لری فروانلیک، مدنیت و اقتصادیات نینگ یوکسلیشیگه کینگ امکانیت یره تدی. ایزگولیک یولیده گی یخشی ایشلری بیلن افغان و هند خلق لری آرتیده شهرت قازاندی، تبرک نام قالدیردی.                                                            

طبیعتاً آزادلیک و ایرکینلیک طرفداری بابر ملت و ایلت لر نینگ دینی قره شلری نینگ حقوق لیلیگینی تامینلشگه اوریندی. اوییرلی اهالی نینگ تیلی و تاریخی نی حرمت قیلدی، عرف- عادتلریگه ایرکینلیک بیردی. اولر آره سیدن چیققن عالملر، ادیب، شاعر و عملدارلرنی عزتده توتدی. اینیقسه بابر میرزا نینگ دهقانلرگه ایرکینلیک بیریش، اقتصادی ساغلاملشتیریش باره سیده گی تورلی حرکتلری هم نهایت تحسینگه لایق دیر. او دهقانلرنی آرتیقچه سالیقلردن آزاد قیلدی. همت پیشه لیگی، خلق پرورلیگی امیرتیمور صاحبقران دن قالگن میراث بولیب بابر میرزا اوزی نینگ مروت پیشه لیگی، عالی همت لیگی بیلن همه نی لال قالدیرگن. بابر  کتته مملکتلر خلق لریگه شاه صفتیده گینه ایمس، بویوک عالم، نازک طبع شاعر، باری ایلگه یخشیلیک قیلووچی، برکمال انسان صفتیده هم تنیلدی. او مستحکم دینی اعتقادگه ایگه بولگن بویوک ذات ایدی. بابر میرزا یاشلیکیدن- آق قرآنکریم نی یاد آلگن. بابر نینگ روحی پیرلری، خصوصن خواجه احرار ولی گه حرمت اعتقادی اونینگ روحی پیرلری بویوک لیگیگه و بی تکرار اولوغخصلت ایگه سی ایکن لیگیگه ینه بیر مثال دیر. افغانستانده هم، هندوستانده هم بابر اسلام دینی نینگ یایلیشیگه و اسلام مدنیتی نینگ رواج تاپیشیگه حصه قوشدی او اولا الله گه سونگ اونینگ رسولی محمد صلی الله علیه وسلم گه، چهار یار باصفالرگه، اسلامیت عالمی نینگ پیرولریگه چین دلدن اعتقاد قیلردی. اوحیاتی نینگ اینگ آغیر دملریده الهی کوچلردن استایدل مدد تیله دی. و اونینگ ایجابتیگه مشرف بولدی. لودی نینگ عسکرلری بابر  لشکرلریدن بیش مرته کوپ ایدی. پانی پتده گی جنگده او بابر اوستیدن غالب کیله باشله گنده، شو پیتده بابر آت اوستیده توریب قوللرینی آچگن حالده مدد سوره ب خداگه التجا قیله دی. شو پیت آسماندن دهشتلی صدا کیلگنده ی بوله دی و لودی عسکرلری وهیمه گه توشیب قاچه باشله یدی. بابر لشکرلری هجومگه اوتیب دشمننی مغلوب ایته دیلر. ینه بیر مثال: بابر هندوستان تختیگه اوتیریشدن آلدین دهلی یقینیده گی اجمیرشریف قیشلاغیده گی علامه معین الدین سلیم چیشتی قبرینی زیارت قیله دی. کیین تختگه اوتیره دی.                                                                   

بابر قیسقه حیات کیچیردی. لیکن جوده کتته علمی و ادبی میراث قالدیردی. بابر نینگ عرب یازووی اساسیده ینگی الفبا یره تگنی معلوم. بو الفبا تاریخده «خط بابری» نامی بیلن مشهور دیر. او «عروض رساله سی» نی بیتدی. موسیقه ساحه سیده چارگاه صورتلریدن بیرینی ایجاد ایتدی و «علمی موسیقی» رساله سینی یره تدی. حربی ایشگه تصوفگه عاید اثرلرهم قالدیردی. اوغلی همایونگه اته ب اسلام قاعده لری،مسأله لری، شریعت قاعده لری حقیده کتته تربیوی اهمیتگه ایگه بولگن «مُبَین» («بیان ایتیلگن») شعری اثرینی یازه دی. «رساله والدیه» (ترجمه) کبی اثرلر بیتدی. بابر یازگن غزللر، رباعیلر اوزبیک ، فارس،هند، افغان تیللریده و باشقه تیللرده عصرلر دوامیده سیویب اوقیلماقده، کویلب کیلینماقده.                                                                                                                                         

ظهیرالدین محمد بابر قلمیگه منسوب علمی و ادبی اثرلر آره سیده اونینگ شاه اثری- اوشه دور اوزبیک ادبی تیلی وکلاسیک ادبیاتی نینگ یارقین نمونه سی بولگن «بابرنامه» علاحیده، اورین توته دی. «بابرنامه» اورته آسیا- ماورالنهر، خراسان، افغانستان، پاکستان، هندوستان و ایران خلقلری نینگ 15 نچی عصر آخری و16 نچی عصر باشلری تاریخیگه عاید نادر معلوماتلر منبعی دیر. بو اثر نینگ مهم خصوصیتی شونده کی، بابر اونده بیواسطه اوزی اشتراک ایتگن، ایشیتگن و سیزگن واقعه و حادثه لرنی باریچه آرتتیرمه ی، یشیرمه ی توغری همده حقّانی یازه دی. بو اثر- اوزبیک نثری ایلک و عبرتلی نمونه سی. اثرنی یازیشده بابر تورلی خیل بدیعی اصول و تیل واسطه لریدن مهارت بیلن فایده لنه دی. جایلر منظره سی، توپوگرافیه سی، آب- هوا سی، اوسیملیکلر دنیاسی، اهالی سی، خلق و قبیله لرنینگ عرف- عادتینی بیلیمدان عالم، ادیب و شاعر، جیوگراف و طبیعت شناس، تاریخچی واتنوگراف، بینظیر تیلشناس و صنعت شناس صفتیده بیان قیله دی. «بابرنامه» نینگ لاتین، فرنسه، انگلیس، فارس، هند، افغان، جاپان، تورک، روس،قزاق وباشقه خلقلر تیللریگه ترجمه قیلینگن لیگی نینگ و علاحیده مهر بیلن اوقیب کیلینه یاتگنلیگینی نینگ باعثی هم انه شونده                                                                                                                   

اوزبیکستان مستقللیگی نینگ اون بیر ییللیگی عرفه سیده تاشکینتده گی «شرق» نشریات- مطبعه عکسیه دارلیک کمپنیسیده «بابرنامه» نینگ ینگی نشری چاپ ایتیلدی. ینگی «بابرنامه» اوزبیک عالملری پارسا شمسی یف، صادق میرزایف و جاپانلیک بابرشناس عالم ریجی منا نشرلری اساسیده فیلالوژی فنلری دوکتوری سیدبیک حسنوف تامانیدن قیته نشرگه تیارلندی. «بابرنامه» نینگ ینگی نشری تحریریتیده اوچ اندیجانلیک عالم ذاکرجان مشرب اوف، صیف الدین خلیل اوف، فتح الدین اسحاق اوف لرنینگ بولیشی هم کتته اعتبارگه لایق. بو اثرنینگ چاپ ایتیلیشیگه اندیجانده گی بابر ناملی خلق ارا جمعغرمه حامیلیک قیلدی. دنیاده «یخشیلیک» سوزینی کوپ ایشلتگن، حیاتده قوللشگه اعتبار بیرگن حکمدار و شاعر بابرچه لیک ایجادکار کم تاپیله دی. شاهلر ایچیده اینگ باتیری و راستگوی لردن بیری دیب تن آلینگن بابرشاه پادشاهلیک پیتیده بیر قطار عبرتلی فرمانلر اعلان قیلدی. اولردن بیری ایچکیلیک نی تحقیقلش توغریسیده گی فرمان دیر. بو فرمان تاریخده بابرنینگ خداگه توبه- تضرع سی دیب ایتیله دی. معلوم کی، 1527 ییل نینگ 25 فیبروری، دوشنبه کونی ایرته لبکی نمازیدن کیین یکّه سیرگه چیقگن بابر سلبی قیلمیشلری حقیده تنقیدی فکر یوریته باشله یدی. اوزینی ایچکیلیککه رجوع قویگن دیب بیله دی و بیرینچی مرته الله گه استایدل توبه قیله دی، همده ایچیملیککه قسمیاد ایتیب و ایچمسلیک حقیده فرمان قبول قیله دی. اوشبو تضرعدن کیین قیتیب قولیگه قدح آلمه دی. بابر اوز دوری نینگ ییریک مدنیت اربابلریدن بیری بولگنینی عین پیتده همه تن آله دی. اوزی پادشاه بولگن مملکت لرده او اجتماعی فکرلرنی رواجلنتیریشگه، اینیقسه، کتته اعتبار بیردی. بو جهتدن هندوستان نینگ بویوک دولت اربابی جواهر لعل نهرو بابر حقیده «بابر دلبر شخص، اویغانیش دوری نینگ تیپیک حکمداری، مرد و تدبیرکار آدم بولگن، اوصنعتنی، ادبیاتنی سیوردی، حیاتدن حضور قیلیشنی یخشی کورردی...» دیب ایتگن تعریفی دقتگه سزاوار دیر. ینه بیر هند اربابی م. رندخووه بابریلر حاکمیت تیپه سیگه کیلگونیگه قدر هندوستانده باغدارچیلیک صنعتی درجه ده ایدی. هندوستانده باغلرنینگ اساسچیسی بابر طبیعت گوزه للیگینی نهایتده چوقور حس قیله دیگن حساس انسان بولگن، دیب یازگندی. بابر اوز عمری نینگ کتته بیر قسمینی افغانستانده کیچیره دی. او 1504 ییلدن 1526 ییلگه چه کتته فیودال دولت پایتختی کابلده یشه دی. بابر بو شهرنی یوره کدن سیودی و اونگه مهر قویدی. لشکر لرینینگ یریمیدن کوپراغینی افغانستانلیک کوچلر تشکیل قیلگن. او کابلنی ایکّینچی وطنیم،دیب اعزازله دی                                                                                                                    

بابر اندیجانده عملگه آشیرماقچی بولگن قوریلیش و آبادانچیلیک ایشلرینی اساسن افغانستانده و هندوستانده رویابگه چیقردی. ینگی باغلر، دم آلیش مسکنلری قوردی، اریقلر قازدیردی. «زرافشان» ، «باغ شمال» ، «باغ وفا» ، « باغ صفا» ناملی باغلر اوشه دورلرده اوندن کیین هم مشهور بولدی. او قنچه لیک کتته ایزگو ایشلرنی عملگه آشیرمه سین، غلبه لرنی قولگه کیریتمه سین، اعزازلنمه سین یوره گیده ارمان بیلن یشرایدی. بو- وطن ارمانی ایدی. بابر اوز رباعیلریدن بیریده بو ارماننی شونده ی افاده لیدی                                                                                                                                                                              

طالع یوقی جانیم غه بلالیغ بولدی،

هر ایشنی که ایله دیم خطالیغ بولدی،

اوز ییرنی قوییب، هند ساری یوزلندیم،

یارب نیته یین نی یوز قرالیغ بولدی.

بابردن تورت اوغیل- محمد همایون، کامران میرزا، میرزاعسکری، میرزا هندال و اوچ قیز- گلبدن بیگیم، گلچهره بیگیم، گلرنگ بیگیم قالگن. اوز فرزندلریگه فداییلیکده بی قیاس بولگن بابر هیچ قیسی پادشاه عملگه آشیرمه گن جسارتنی کورستدی. اولیم توشگیده یاتگن تونغیچ اوغلی همایون نینگ دردینی خدادن سوره ب آلیب حاکمیت نی اونینگ اختیاریگه تاپشیره دی. «اوشل حالتگه کیریب، اوچ قتله باشیدن اورگولیب، دیدیم که، مین کوتردیم هرنی دردینگ بار. اوشل زمان مین آغیربولدوم. اول یینگیل بولدی. اول صحت قوپتی. مین ناخوش بولیب ییقیلدیم. اعیان دولت و ارکان مملکتنی چارلب، بیعت قوللرینی همایوننی قولیگه بیریب، جانیشین لیغیگه و ولیهدلیغیگه نصیب قیلدیم. تختنی انگه تاپشیردیم». بابر نینگ بو جسارتی تاریخ بیلگوچی کیشیلرنی همان حیرتگه ساله دی. بابر اوز فرزندلرینی مسولیت بیلن تربیه لیدی. اولر اوز آته سیده گی خصلت لرنی انگلب، مرد و داویوره ک، عاقل و نایاب استعداد صاحبی بولیب اولوغله یدیلر. آته خاطره سی و ایجادینی، ادبیاتنی، صنعتنی، مدنیتنی قدرله یدیلر. محمد همایون، کامران و گلبدن بیگیم یازگن «همایون نامه» کتابی دنیاگه مشهور بولدی. کامران نینگ غزللری افغانستان و هندوستان ده بیر کتاب حالیده نشر ایتیلدی. «شرق» نشریات مطبعه عکسیه دارلیک کمپنیه سیده کامران میرزا نینگ جرمنی نینگ هامبورگی دن کیلتیریلگن، عالمه- شاعره شفیقه خانم یارقین تیّارلگن دیوانی چاپ ایتیلدی.                 

همایون سرای کتب خانه سی زینه پایه سیدن ییقیلیب وفات ایتگنیدن کیین اونینگ اوغلی اکبر بابر سینگری بلاغتگه ییتمه ی توریب هندوستان تختیگه اوتیردی ومملکتنی 50 ییل باشقردی. هند قیزیگه اویلندی. عجایب ارخیتیکتوره انشاعات قوریلیشلرینی، آبادانچیلیک ایشلرینی آلیب باردی. بابر نینگ ایوره سی شاه جهان قوردیرگن «تاج محل» مقبره سی یوز ییللردن بویان جهان خلقلری اعتبارینی «ییتی معجزه نینگ بیر» صفتیده اوزیگه تارتیب توریبدی. خلق نینگ شاه جهاننی «حضرت جهان»، «بهادر شاه جهان»، «شاه جهان آباد» اتمه لری بیلن یاد آلیشی نینگ باعثی هم انه شونده دیر. بابر قوشنی مملکتلر و دولتلر بیلن دوستانه علاقه لر اورنتیشگه حرکت قیلگن. مثلن: مسکونینگ بویوک کینیَزی وسیلی3 حضوریگه خواجه حسین باشلیق ایلچیلر 1530 ییل نینگ کوزیده یوباریله دی. ایلچیلر مسکوده بولیشیب، بابر نینگ ساوغه و سلاملرینی، دوستانه مکتوبینی تاپشیره دیلر. اهالی «بولر کیم لر؟» دیب سوره گنیده «بابرچیلر» دیب جواب قیلینه دی. کوپ اوتمه ی، 1531 ییل نینگ قیشیده بابرنینگ وفاتی حقّیده خبر باره دی و خواجهحسین باشلیق ایلچیلر قیتیشیگه ایککی لنیب، مسکوده بوتونله یقالیشه دی. بابریلر اوشه ایلچیلر اولادی دیب اته له دیلر. 1990 ییلی بابرنینگ اوز یورتی اندیجانده «بابرنامه» یازیلگن لیگی نینگ 460 ییللیگی کینگ نشانلنه دی. اوزبیک، هند، افغان، تورکمن، روس، قازاق، قیرغیز، تاجیک، اویغور و باشقه خلقلر عالملری اشتراکیده اوتکزیلگن بو بیرم مستقللیک عرفه سیده تورگن اوزبیکستان تاریخیده بابرنینگ اوز دیاریگه قیتیشی دیک قووانچلی حادثه بولدی. اوزبیکستانده، خصوصن بابرنینگ توغیلگن یورتی اندیجانده اونینگ تبرک نامی ایدی لشتیریلدی. اندیجانده گی ارکیچی ادبیات موزیمی، ولایت کتابخانه سی، باغ شمال دم آلیش مسکنی، بیرقطار شرکت خوجه لیکلری، بیرنیچه کوچه و میدانلر، اندیجان دولت یونیورسیتیتی، اندیجان ایپ- گازلمه ایشلب چیقریش حصه دارلیک جمعیتی و باشقه لر بابرنامی بیلن اتَلدی. ولایتده بابر جمعغرمه سی توزیلدی.                                                                            

ای ییل باریب احبابگه نامیمنی دیگیل!،

هرکیم مینی بیلسه، بو کلامینی دیگیل!،

میندین دیمه گیل گر اونوتیلغان بولسم،

هرکیم که، مینی سورسه، سلامیمنی دیگیل!.

دیب یازگن ایدی بابر، بابرنی اونوتمه گن، بابردیک اصل فرزندینی قدرله یاتگن اوزبیکستان نینگ اندیجان ولایتیده بابر ناملی خلق ارا علمی ایکسپیدیتسیه تشکیل قیلیندی. عالملر و تاریخچیلردن عبارت بو ایکسپیدیتسیه اعضالری 1992 ییل میدان 15 اپریل گه چه، قریب ایککی آی دوامیده بابر میرزا و بابریلر قدم جایلریده بولدیلر. بابرنینگ اگره ده ایلک بار دفن قیلینگن جای توپراغی و کابلده گی«باغ بابر» ده گی قبری توپراغیدن اندیجانگه نمونه آلیب کیلدیلر. بابر ناملی خلق ارا باققه ایلنتیرگن باغ شمال دم آلیش مسکنیده 1992 ییل نینگ 15 اکتوبر کونی ظهیرالدین محمد بابرنینگ رمزی قبری بنیاد ایتیلدی. بابرمیرزا روحیگه بغیشلب فاتحه- تلاوت قیلیندی.        منه اون ایککی ییل دیر که مستقللیک شرافتی بیلن تشکیل ایتیلگن بابرنامیده گی خلق ارا جمعغرمه و اونینگ خلق ارا علمی ایکسپیدیتسیه سیگه بابرشناس عالم، ذاکرجان مشرب اوف باشچیلیک قیلیب کیلماقده. اولر ظهیرالدین محمدبابر نامینی ابدی لشتیریشنی اوز آلدیگه مقصد قیلیب قویگن. ایکسپیدیتسیه حاضرگچه  توققیز مرته علمی سفر اویوشتیریب، اونلب خارجی مملکت لر، جمله دن تاجیکستان، قیرغیزستان، تورکمنستان، افغانستان، ایران، تورکیه، لادانیه، سوریه، سعودی عربستان، بیرلشگن عرب امیرلیکلری،پاکستان، هندوستان، بنگله دیش، مصر، ختای و باشقه مملکتلرده بولیب، تیموریلر، بابریلرحیاتینی اورگندی. اوزبیکستان اوتمیشی بیلن باغلیق علمی- تاریخی معلوماتلر، قولیازمه و خاطره لر نسخه لرینی، یعنی 400 دن آرتیق نادر کتابلرنی توپله دی و اندیجانگه آلیب کیلدی.                

باغ شمالده، یعنی بابرمیرزا نینگ یورتیدن چیقیب کیته یاتگنده سونگی ایزلری قالگن اندیجان ادیرلریده اوچ یوزهکتاردن زیاد ییرده ملی استراحت باغی تشکیل ایتیلدی. اوشبو باغده مقبره، ارک دروازه سی،بابر و جهان مدنیتی موزیمی، بابرمیرزا نینگ یاشلیک پیتیده گی هیکلی، موجزگینه نماز گاهی و باشقه انشاعاتلر موجود. اندیجان شهری مرکزیده ظ. م بابرناملی باش میدانده اونینگ آتلیق سیماسیده گی صلالبتلی هیکلی قد راستلب توریبدی. معلومکه، تیموریلر، بابریلرگه عاید نایاب منبع لرنینگ اساسی قسمی اوروپا مملکت لری موزیم و کتاب خانه لریده سقلنماقده. انه شو نایاب کتابلردن هیچ بولمه گنده نسخه لر کوچیریبف اندیجانگه آلیب کیلیش اساسی وظیفه دیر.                                                                                                            

مرکب حیاتی و ایجادی بیلن انساننی یخشی لیک و فدایی لیککه، مردلیک و عالیجناب لیککه اونده گن بویوک ظهیرالدین محمد بابر خلقلر اورته سیده گی دوستلیک و برادرلیکنی اولوغلاووچی، اوتمیش بیلن حاضرگی زماننی باغلاوچی بی تکرار ذات بولیب قاله ویره دی.                                                                                            

بابر شجره سی:

آته سی عمر شیخ میرزا «... سلطان ابو سعید میرزانینگ تورتینچی اوغلی ایدی. سلطان احمد میرزا، سلطان محمد میرزا، سلطان محمد میرزا دین کیچیک ایدی. سلطان ابوسعید میرزا سلطان محمد میرزانینگ اوغلی ایدی. سلطان محمد میرزا میرانشاه میرزانینگ اوغلی ایدی. میرانشاه میرزا تیموربیک نینگ اوچینچی اوغلی ایدی».                    

آنه سی قوتلوغ نگار خانم «... یونس خان نینگ ایکّینچی قیزی، سلطان محمد خان و سلطان احمدخان نینگ ایگه چیسی ایدی».                                                                                                                                                                                                                     

حرمتلی دوستلر، یوقاریده گی «بابر میرزا» ناملی موضوعنی کیریل الفباسیدن اوزگرتیرگن من. املاسیده ایریم ینگلیشلری بولسه، معذور توته سیزلر دیگن امیدده من.

 

        

فارس – دری نثری نینگ دورلری:
سبک و یازیش شیوه سیگه کوره فارس نثرینی تورت دورگه اجره تگنلر. و بو دورلشتیریلگن نثرلر آره سیده کتته اره لیق فرقلر بار.
فارس نثری نینگ بیرینچی دوری:
فارس نثری نینگ بو دوری توغریدن- توغری ایران مستقل دولت لری نینگ قوریلگنیدن کیین باشلنگن. بیرینچی نثر کتابی هجری تورتینچی عصرآخرلریده سامانیلر شاهی نوح بن منصور سامانی، دوریده یازیلدی. نوح بن منصوردن آلدین هیچ قنده ی کتاب فارس- دری تیلیده یوق ایدی دییش خطا، چونکه سامانیلر دوریده خراسان و ماورالنهر ایلی آره سیده فارس تیلیده سوزلشگن کیشیلر آز ایمس ایدی. دییلیک اولرده تاریخ، افسانه یاکی علمی کتابلر یوق ایدی.لیکن، هرحالده اولر دینی مسله لر حقیده ضرور قنده ی دیر کتابگه احتیاجلری بولگن. وخراسان کتته لری اولرگه شونده ی مسله لر حقیده کتابلر یازگن بولیش لری ممکن.
هرحالده فارس نثری نینگ حقیقی اورته گه کیلیش دوری ه. تورتینچی عصرنینگ بیرینچی یریملری ایدی. یعنی ه- 346- نچی ییلده توس سپهسالاری ابومنصور عبالرزاق نینگ شاهنامه اثری اونینگ وزیری بولمیش ابومنصور المعمری تمانیدن یازیلدی. بو اثر بوتونلیگیچه موجود بولمسه- ده، اونینگ سوزباشی سی سقلنیب قالگن وهلی هم موجود دیر.
شونده ی قیلیب فارس نثری نینگ بیرینچی دوری هجری بیشینچی عصر آخرلری گچه دوام ایته دی. وبیشینچی عصرآخرلریده ینگی سبک و ینگی شیوه عرب تیلی نینگ قتتیق تاثیری بیلن اورته گه کیله دی. آلتینچی عصرباشلریگچه- یاق مجمل التواریخ والقصص کبی کتابلر بیرینچی دور شیوه سیگه کوره یازیلگنی گه قره مه ی، لیکن ینه هم اولرده ینگی دور ژانرلری هم اوچره ب تورگن. که بوکتابلرنی بیرینچی دور فارس نثرچیلیگی نینگ تقلیدی دیب بیلسه بوله دی.

فارس نثری نینگ ایککینچی دوری: 
فارس نثرچیلیگی نینگ ایککینچی دوری آلتینچی عصر اورته لریده وجودگه کیلگن کی، تیزلیک بیلن اونده اوزگریشلر پیدا بوله باشله گن. وشونده ی قیلیب فنی نثرگه ایلنگن. بو دور نینگ بیرینچی کتابی نصرالله منشی نینگ کلیله و دمنه دیگن کتابی ایدی.
بودور ده تاریخ بیهقی دیگن کتابنی بوتونله ی باشقچه دیب بیلیش کیره ک. یعنی، تاپیلمس اثرلردن بیری بولیب آره لیق نثرده یازیلگن. گویا بو کتابدن تقلید قیلیش یوق ایکن وباشقه کتابلر فنی نثر بیلن یازیلرکن. کوپ اوزگریش لر بیلن بو دور نثری ییتینچی- سککیزینچی عصرلرگچه دوام ایتدی. مرسل وساده نثری همده فنی ومسجع نثرلر کبی تورلر یخشی گینه رواج تاپتی. سعدی نینگ گلستانی بو دور نینگ ییتوک نمونه سی دور.

فارس نثری نینگ اوچینچی دوری: 
فارس- دری نثرچیلیگی نینگ بودوریده حددن تشقری تکلف و تصنع، سجع وقافیه ایشله تیلگن. فارس ادیب لریگه کوره؛ بو دورفارس نثرچیلیگی نینگ تباهلیک دوری بولگن. بو دورده یشه ب ایجاد ایتگن ایجادکارلر عربچه سوزلر وقافیه ایشله تیش، کیره ک سیز فنلر و جمله نی اوزون قیلیشده، عربلردن هم کوره فعالراق بولگنلر. بیراق، سجع و قافیه اصولینی رعایه قیلیشده هم ایریم کتابلر یازیلیب فصاحت و بلاغت فنلری هم اوزی نینگ گوزه للیگی بیلن کوزگه تشلنه دی.
سککیزینچی عصردن باشلب اون اوچینچی عصرگه قدر دوام ایتگن بودور نثری ایران، تورکستان، وهند کبی اولکه لرده رواج تاپگن ایدی. دربار نامه لری کبی یازوولر انه شو شیوه ده یازیگن ایدی.
بودور نثری نینگ ییتوک اثرلری؛ شرف الدین علی یزدی نینگ تاریخی اثری ظفرنامه و میرزا طاهر وحید تبریزی تالیف ایتکن تاریخ شاه عباس دوم وباشقه شونگه اوخشش اثرلر.

فارس نثری نینگ تورتینچی دوری: 
بو دورده ینگی- ینگی سبک لر نثرده وجودگه کیلگن. لیکن، نظم دن کوره کیچراق اصلاح بولیب، ادبی بازگشت دوری حسابلنه دوری. تولیق فارسچه ده نثر یازیش هند وایرانده رواجلندی. بو دور نینگ باشلنیشی اون ایککینچی عصر باشلری و کوچلنیش پیتی ایسه شو عصر نینگ آخلری ایدی.
 تورتینچی دورده؛ ایککینچی نثرچیلیک دوری نینگ اولوغ سیماسی بولگن سعدی شیرازی نینگ گلستانیدن پیرولیک بولگن. بو پیتده گزیته و جریده لر چاپدن چیقگنی اوچون ساده نویسلیک سبکی اورته گه کیلیب، مترادف لر وتکراری سجع لر آلیب تشلندی.

فارس نثری تاریخی دوریگه قره ب آلتی گه اجره تیله دی: 
1. سامانیلر دوری ( 300 دن 450 گچه )
2. غزنویلر و بیرینچی سلجوقی لر دوری ( 450 دن 550 گچه )
3. خوارزمشاهیلر و ایککینچی سلجوقیلر دوری، فنی نثر( 550 دن 600 گچه )
4. عراق سبکی دوری، صنعتی نثر ( 600 دن 1200 گچه )
5. ادبی بازگشت دوری ( 1200 دن 1300 گچه )
6. ساده یازیش دوری ( 1300 دن بوکونگچه )
انه شو، تاریخی دورلرنینگ بیلگی لری: 
1. سامانیلر دوریده سوزلر ساده و کوتاه، هیچ قنده ی بیر صنعت سیز وپیام بیرووچی بولگن، فارسچه سوزلر عربچه دن کوره اهمیتلی راق بولگن. بونگه تاریخ بلعمی و حدودالعالم کتابلری مثال بوله آله دی.

2. غزنوی و بیرینچی سلجوقیلر دوریده عربچه نثری فارسچه گه تاثیر قیلگن. جمله لر اوزون و عربچه سوزلر کوپه یگن. بو دور نینگ یخشی کتابلریدن تاریخ بیهقی و کلیله و دمنه دیر.

3. ایککینچی سلجوقیلر و خوارزم شاهیلر دوری بولمیش پیتده سجع و بدیعی صنعتلر و تینگلیکلر نثرده کوپلب اوچره گن. بونینگ نمونه سی مقامات حمیدی و مرزبان نامه لر دیر.

4. صنعتی دورده بدیعی تکلف لر کوپراق بولگن. عربچه سوزلر قیین و علمی تیرمینلر هم کوپه یب بارگن. انه شو نرسه لر بو دور نثری نینگ توشونیشینی ینه ده قیینراق قیلگن.

5. ادبی بازگشت دوریده سعدی نینگ گلستانی، تاریخ بیهقی کبی نثر کتابلریدن تقلید بولگن.

6. ساده یازیش دوریده ایسه نثرلر ساده و عین حالده فصیح( آچیق و آیدین ) بولگن. بونگه احمد طالبوف نینگ کتابی و ابراهیم بیک اثری و ایریم افسانه لر و ترجمه کبی اثرلر کیره دی. اینیقسه فارس جریده لری نینگ مهم مقاله لری کیره دی.

    ملک الکلام مولانا لطفی تویوقلری:
مولانا لطفی هروی سککیزنچی عصر آخر لریده و توقیزینچی عصر نینگ ایکینچی یریملریده یشب ایجاد ایتگن.فارس و دری تیللریده یوکسک مهارت و استعداد ایگه سی بولگن ملک الکلام لقبینی کسب ایتگن شاعر دیر.او هرات نینگ اطرافیده ده کنار ناملی محله سی ده یشگن میرزا اولوغ بیک،میرزا بایسنغر و باشقه تیموری شاه و شهزاده لر بیلن زمان داش بولیب اولر گه بغیشلب ایتگن شعر لری هم موجود . لطفی 99 یاشیگه کیریب وفات ایته دی واونینگ تورت مینگگه یقین شعر لری بار .

ملک الکلام لطفی تویوقلری :
مولانا لطفی علیشیر نوایی دوریگچه بولگن اوزبیک ممتاز ادبیاتی نینگ اینگ ییریک وکیل لریدن بیری دور .اونینگ "سین سن سیوریم" نامیده شعر لری مجموعه سی اوزبیک ادبیاتی بوستانی سیریه سیدن 1987 ییل ده چاپ ایتیلدی. بو مجموعه 
ده کیلتیریلگن شعری اثر لرینینگ بیر یوزو اون بیشته سی تورت لیک تویوق لر دیر بو حال مولانا لطفی نینگ اوزبیک ادبیات تاریخی اینگ کوپ تویوق لر یاز گن شاعر ایکن لیگیدن دلالت بیره دی بو تویوق لر نینگ همه سی تویوق ژانری وزنی بولمیش فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلن اولچاو لری ده یازیلگن . شوندن اون آلتیته تویوق قافیه لری ده تجنیس سوزلر ایشله تیلگن دیر. مولانا لطفی اوزبیک ممتاز ادبیاتی ده تویوق ژانری نینگ پیدا بولیشی و رواجلنیشی ده جوده مهم رول اوینه گن ایجادکارلردن ایدی. اونینگ بوساحه ده گی تجربه و عنعنه لری نوایی، بابر، مونس، آگهی، کامیاب کبی تورلی دور شاعرلری تمانیدن دوام ایتتیریلدی و باییتیلدی لطفی دوریده گی غزل و لیریک ژانرلریده گی اثرلری کبی اونینگ تویوقلریده هم دنیاوی انسانی، عشق- محبت کیچینمه لری یخشی لیک و یمانلیک کبی قره مه- قرشی حس تویغولر انسان کمالاتی اوچون ضرور بولگن عقل- فراست عقیده لری افاده لنگن دیر.
بو تویوقلر جانلی خلق تیلیگه یقین اوسلوبی روان شکللرده جلا تاپگن. بونده ی سوز اویینی اساسیگه قوریلگن شعرلرینی اوقیگن کتابخوانده لطفی سیماسی و اونینگ ایجادیگه بولگن مهرینه- ده آشگن ییلدن- ییلگه اونینگ مخلص لری کوپه ییب بارگن، اوزی عصرلر آشه استاد ملک الکلام شاعر صفتیده ارداقله نیب کیلینگن( 14-15) عصرلرده میدانگه کیلگن کوپ عصرلرده اینیقسه نوایی غیاث الدین خواندمیر، بابر وباشقه لرنینگ اثرلریده مولانا لطفی فضیلت لری، شهرتی، شاعرلیک اقتداری حقیده فکرلر بیان ایتیلگن. بونده ی فکرلر(14-20) عصرلرده میدانگه کیلگن ادبیات تاریخی گه عاید علمی اثرلرده ینگیچه روح مضمون بخش ایتدی. کوپ شرق شناس ادبیات شناس عالم لریمیز تدقیقات لریده بیر- بیرلرینی تولدیروچی فکر- ملاحظه لر کیلتیریلدی. مشهور اوزبیکستان عالملریدن عبدالروف فطرت، هادی ظریف، ایرگش رستموف، نتن ملله یف، باتیرخان خوجه یف، ایرکین احمد خوجه یف، صادر ایکین اوف کبی لرنینگ اثرلریده لطفی شخصیتی ادبی میراثیگه دایر قیمتلی فکرلر بیلدیریلدی؛ شونده ی ایشلر آره سیده صادر ایرکین اوف، باتیر خان ولی خوجه یف کبی عالملرنینگ اثرلری علاحیده اهمیت گه ایگه دور، چونکه بو اثرنینگ هربیری مخصوص مولانا لطفی میراثیگه بغیشلنگن. بیر- بیرینی بای ایتوچی مونوگرافیک اثرلردیر. اولر بیلن تانیشیش آرقه لی بیز اولا مولانا لطفی شناسلیک تاریخی بیلن شاعرنینگ ادبی میراثی و اونینگ بیقیاس علمی معرفی اهمیتی بیلن آشنا بوله میز. شو اورینده تاکیدلماق لازم کی اینیقسه اکادمیک باتیر ولی خوجه یف نینگ 1999 ییلده سمرقند ده نشردن چیققن. "ملک الکلام مولانا لطفی" ناملی اوقوو قوللنمه سیده لطفی شناسلیکده اونچه لیک اعتبار یره تیلمه گن. لطفی شعریتی نینگ ژانرلری غزل و تورتلیک خصوصیت لری بدیعتی مولانا لطفی و زمانداش شاعرلر مولانا لطفی و کیینگی دور شاعرلری کبی موضوعلر ینگیچه یاریتیلگن یا خود شو موضوع گه عاید فکرلر باییتیلگن دیر.
خلص، 20- نچی عصرنینگ توقسانینچی ییللریگه کیلیب لطفی شناسلیک ینگی باسیقچ گه کوته ریلدی. لطفی نینگ نشر ایتیلگن دیوانیده "سین سن سیوریم" اون آلتیته تویوق بار. اونینگ شو دیوانیده گی ییگیرمه ییتیته تورتلیک هم "رمل مسدس محذوف" ده یازیلگن. بو وزنده یازیلگن شعر تویوق شعرنینگ اساسی وزنی حسابلنمیش "رمل مسدس مقصور" ده یازیلگن شعردن مصرع آخریده گی ترماق رکن نینگ فاعلان اورنیده فاعلن طرزیده کیلیشی بیلن فرق قیله دی، خلاص.
شونگه کوره اوزبیک ادبیاتیده گی ایریم تویوقلر "رمل مسدس محذوف" وزنیگه هم توشه ویره دی. لطفی تورت لیکلری ایچیده مونده ی تورت لیک تویوقلر اوچره یدی. مثلن:

اویقی اوچتی، جانگه توشدی ولوله
کیچه خوبلر ساری اوغرین سوز ساله
بو یاروغلیق جمله خوبلر یوزیدور
بو بهانه پیش ایمستور مشعله

مولانا لطفی دوریده- یاق "تورکی نظم نینگ سحرگری" صفتیده اعزازلنگن. بو حال اونینگ تویوقلری اینیقسه اوزگچه جلا تاپگن. قوییده گی گوزه ل تویوققه اعتبار قرته یلیک: 




چرخ کج رفتار ایلیدین یازه مین
چیکمه دیم هجران کیشی دین یازه مین
بیر مینی یارلیق بیله یاد ایتمس اول
هر نیچه اول شه گه قوللوک یازه مین

شاعر "یازه مین" سوزینی اوچ اورینده تورلی معنالرده افاده لر ایتکن، شو تجنیس سوزلر آرقه لی مضمونده تیره نلیکنی، مصرع لر آره لیغیده آرگه نیک بیرلیک نی، مضمون و شکل نینگ یخلیت لیگینی تامینله ی آله دی. تجنیس لی قافیه بولیب کیلگن سوزلر تویوقده افاده لنگن مضموننی سیللیق افاده لشده اساسی حلقه بولیب خذمت قیله دی. لطفی تویوق لری ایچیده یانمه – یان کیلگن شکلداش، لیکن معنالری هر خیل سوزلردن تشکیل تاپکن مکرر( تکراری) تجنیس اساسیده یره تیلگنلری هم بار: 

ای کونگل، یارسیز سنگه نی بار، بار
قیده کیم اول زلف عنبر بار، بار
چیک جفا و جور نازی بارینی
بیرکون اولغه ی کیم دیگه یلر بار، بار

بونده گی "بار، بار" جفت امونیم لر بیرینچی مصرع ده "مقصد و بار" ، ایککینچی مصرع ده"عنبر ساچوچی و بارگین" ، تورتینچی مصرع ده "جونه، کیت" معنالریده ایشله تیلگن. سوزده گی بو معنا سیرلرینی انگلش و اولردن معلوم غایوی- بدیعی مقصد یولیده اوسته لیک بیلن فایده لنیش آسان ایش ایمس. او کتته محنت و نکته دانلیک نی طلب قیله دی.
مولانا لطفی نینگ قویده گی تویوغی هم عاشق لیک صداقتی نینگ نهایتده صمیمی افاده سیدن عبارتدیر. اونده تجنیس صنعتی (سلطان و بنده) صنعتی بیلن اویغونلشیب، غریب عاشق نینگ روانی حالتینی آچیشگه بویسوندیریله دی: 

مین سینینگ ایلکینگدین ای دل بنده مین
وه قچان، ییتگه یمین اول دلبنده مین
بی وفالرغه مینی قیلدینگ اسیر
سین مینگه سلطان، ای دل، بنده مین

شاعر حتی فارسچه – تاجیکچه سوزلر یاردمیده هم تجنیسلی قافیه لر توزه له دی، شاعر مصرع لریده ارسال المثل قوللب افاریستیک مضمونده گی یوکسک معنوی اخلاق صاحبی بولیشگه اونداوچی تویوق لر ایجاد قیله دی: 
تاپتی بلبل ناله دین بازارینی
کیم سیور گل ناله ی بازارینی
پسته گر لاف اور دیسه آغزینگ بیله
سیندور اول آغزی آچیق بازارینی

باتیر ولی خوجه یف اوزی نینگ یوقاریده قید قیلینگن "ملک الکلام مولانا لطفی" کتابیده لطفی نینگ بیر قطار تویوق لرینی انچه اطرافلیچه تحلیل ایتیب قویده گی لرنی یازه دی: مولانا لطفی تورت لیک- تویوق لربیلن بیر قطارده تجنیس صنعتی ( امونیم سوزلرنینگ قافیه نی تشکیل ایتیشی) اساسیده قطعه- تویوق لر هم یره تگنلر. بو تویوق لرنینگ تورتلیک تویوق لردن فرقی شونده کی؛ بولرهم مصرع لر سانی جهتیدن تورت- تورت مصرع دن عبارت بولیب، "ا- ب، د- ب" طرزیده کیله دی. نتیجه ده تجنیس (امونیم) فقط ایککینچی و تورتینچی مصرع لرده- گینه ایشله تیله دی.
عالم بونگه دلیل صفتیده لطفی اثر لری نشریده گی قوییده گی تویوغینی کیلتیره دی:

وه که،مین بیخودلو غمیدن ، ای صنم
آی یوزونگنی کورمه دیم بیر کون قانه
قانیمی توکسنگ رقیب لر شاد اولور
ایتلر ینگنی ذوقی بار ، آری قانه

معلوم بوله یاتیرکی ، مذکور تورتلیک "ا-ب،د-ب"طرزیده قافیه لنگن بولیب ، عشق موضوسیگه بغیشلنگن.اونینگ ایککینچی مصرع سی آخریده گی" قانه" و تورتینچی 
مصرع آخریده گی "قانه" سوزلری تجنیس لی قافیه لر بولیب کیلگن . اصلیده بیرینچی 
سی "قانیب –قانیب" معنا سیده کیلگن بولسه ، ایککنچی سی "قانگه " معنا سی دیر.
بونده شاعر امونیم نی میدان گه کیلتیریش اوچون بو ایککی سوزنینگ خلقانه-تورکانه 
تلفظیگه اساسلنگن همده قطعه – تویوق لرینی هم اونینگ تویوق لری صفتیده اورگنیش مقصدیگه موافق دیر .خلص،مولانا لطفیاوزبیک ممتاز ادبیاتی نینگ اینگ زبردست نماینده لریدن بیری صفتیده قطار لریک ژانر لری نینگ شو جمله دن تویوق ژانری نینگ یازمه ادبیاتدن اورین آلیشی و رواجلنیشیده مهم رول اوینه یدی . او بو ژانرده هم "ملک ا لکلام "(سوز پادشاه سی )ایکنلیگینین نمایان ایتدی. عصر لر آره لیغیده یره تیلگن تویوق شعرلرده اونینگ حیاتبخش عنعنه لری سیزیلیب توره دی.

نازکلیک ایچره بیلیچه یوق تار گیسوسی 
اوز حدینی بیلیب بیلیدین اولتور ور قویی


منه بو بیت ده حسن تعلیل صنعتی ایشله تیلیشی بیلن بیرگه، اوز زمانیده گی قیزیق بیر موضوع گه اشاره قیله دی . فیودال جامعه سی ده یوقاری منصبلی کیشی لر مجلس توریده و قالگن کمبغل راق کیشیلر ایسه مجلس قوییده اولتیرر ایکنلر.
مولانا لطفی هروی دن بیر قنچه تویوق:

 کونگلومگا هر نی که باقسام داغی بار 
هر نیچه دردیم نی دیسام داغی بار 
قیلچا تنگا باری عشقینگ یار ایدی 
بیز ساری بولدی فراقینگ داغی بار
 
 "یاره" " باشقه" "تاغ"

کیچتی عمروم توشمادی اول یار ایلا
قورقارام کونگلوم بو غمدین یار ایلا
بو وفا سیزلیقنی که سیندین کورمیشام 
اعتقادیم قالمادی هیچ یار ایلا

قولگه کیل ماق" "یاریلماق" "یارگه"

گرچه قوروتمس کوزوم نینگ یاشینی 
حق اوزون قیلسون اول آی نینگ یاشینی 
ییغلامه کوپ بو وجودنینگ عشق اوتی
نی قوروغین قویغوسی نی یاشینی

"یاش،اشک" "عمر" "هول "

اوستا زردشت دینی نینگ مقدس کتابی بولگن. زردشت دینی نینگ ایلدیزلری جمیعت نینگ باشلنغیچ دورلریگه باریب تاقیله دی، زردشت دینی اورته آسیا، ایران و آذربایجان ده ملک الطوایفی باسقیچ لریده اساسی دینلردن حسابلنگن.اوستا،باشلنغیچ جمیعت ده گی انسانلرنینگ اعتقاد- ایشانچلرینی اوزیده جمعله گن بولسه- ده، اوشه پیتده گی حاکم طبقه لرنینگ دنیا قره شی دن نماینده لیک قیلگن. زردشت دینی ییتینچی و سککیزینچی میلادی عصرلرده گی عرب ایستیلاچیلری نینگ اوروشلریدن کیین هم بیرقنچه وقت دوام ایته دی. اوستا زردشت دینی نینگ مقدس کتابلریدن بیری سنه لگنی بیلن بیرگه؛ اورته آسیا، آذربایجان، ایران و باشقه قوشنی اولکه لرنینگ اوزاق اوتمیشده گی تاریخی، ااقتصادی حیات توریشی، اجتماعی، فرهنگی، تیل، رسم الخط و آغزه گی برقرار رابطه لری حقیده معلومات بیره دیگن مهم کتاب دیر. سنتی معلوماتلرگه کوره، اوستا میلاددن آلدینگی آلتینچی عصرنینگ آخرلری و یتتینچی عصرنینگ باشلریده یره تیلگن. بودین نینگ تشکیلاتچی سی زردشت بولیشیگه قره مه ی تشقی معلوماتلرگه بناءَ، آذربایجانده توغیلگن بولیب، بیراق، تاریخده اوستا نینگ اوزی حقیده حتی، بار یوقلیگی و توغیلگن ییری حقیده بیر- بیریدن فرقلی کوپلب نطق و بیانلر موجود. هر حالده اوستا نینگ اورته گه کیلیشی و تکاملینی فقط بیر کیشی گه گینه نسبت بیریش ممکن ایمس، زیرا؛ بو دینی نامه جوده یم اوزاق دور نینگ محصولی بولیب و اوتمیش دور نینگ محصولی صفتیده بوکونگه قدر پرچه- پرچه و بولک- بولک ایشله تیلگن. مقدس بیر کتاب صفتیده اوستا نینگ اوسیشی میلاددن آلدینگی مینگ ییللیک لرگه باریب تاقیله دی. کوپگینه منبعلرده سنتی معلوماتلرگه کوره، باشده اوستا ییگیرمه بیر قسم(کتاب) دن توزلگن. لیکن، کیینچه لیک اسکندر مقدونی و عربلر آره سیده گی تارتیشوولر و اوروشلریده اثرنینگ کتته قسمی اورته دن کیتیب، یوقالیب قاله دی. و اونینگ جوده هم کیچیک قسمی بیزده موجود بولیب زمان حادثه لریدن سقله نیب قالگن. اوستا بولک لریدن بیزگه ییتیب کیلگن قدیمگی بیر نسخه سی میلادی 1324(هـ ق 724) ییلده تاپیلیب و دنمارک باشکینتی کوپنهاگن ده سقلنه دی. اوستا نینگ تورلی نسخه لریده متن بیلن بیرگه ترجمه و پهلوی تیلیده ایضاع هم بیریلگن و ایضاعلرگه زند آتی بیریله دی. و اثرنینگ بوتون نامی (اوستا وزند) یا (زندو اوستا) بولیب و اوستا متنی سانسکریت (قدیمگی هند تیلی) ده ترجه و ایضاع قیلینگن. بو اثر اروپا تیللریگه و اونینگ علاحیده قسملری روس تیلیده هم ایضاعلنگن.  
اوستا ده موجود نرسه لر:
قولیمیزده گی اوستا ایککی ورینت دن تشکیل تاپگن. بیرینچی ورینتیگه فقط اوستا کیره دی، بیراق، ایککینچی ورینتیده اوستا متنی بولیشی بیلن بیرگه، پهلوی ترجمه حالی و ایضاعی هم بیریلگن، و بو ورینت کتابلر، بولیملر و پَرَگرافلرگه هم تقسیملنگن دیر. اوستا نینگ ایککینچی ورینتی قوییده گی کتابلر(قسملر) دن تشکیل تاپگن.  
1. وندیداد: ییگیرمه ایککی قسمدن عبارت بولیب، اساسن زردشت بیلن هورامزدا اورته سیده گی سوراق- جوابلر شکلیده یره تیلگن دیر. کوپینچه بولیملر اهریمن شکستی ، دیولر و گناهدن پاک بولیش یوللری و قانون- قاعده لری و قسمن افسانه و اسطوره واقعه لرینی اوز ایچیگه آله دی.  
2. وِسپَرَد: ییگیرمه تورت قسمدن عبارت بولیب مذهبی قوشیقلرنی اوزیده جمعله گن.  
3. یَسنَا: ییتمیش ایککی قسمدن ترتیب تاپگن بو قسم، خدا مدحی و تورلی خیل مذهبی رسم و رواجلرحقیده گی قوشیقلرنی اوزیده توپله گن بولیب قربانلیک مراسملری کبی نرسه لردن حکایه قیله دی. بولیملرنینگ اون ییتی ته سی گاتلر و جیمنلر آتی بیلن مسمی بوله دی. بو قسملر اوستا نینگ قدیمگی قسملریدن سنه لگن.  
4. یِشَت: ییگیرمه ایککی قوشیق دن عبارت بولگن یشت، زردشتی لر خدالری و معبودلری نینگ مدحیگه ایتیلگن دیر. اوستا کتابی نینگ باشقه قسملریگه قره گنده یِشَت ده افسانوی و اسطوره لرگه لایق عنصرلرکوپ اوچره یدی.  
5. کیچیک اوستا ( خورتک، اپستاک، خورده اوستا): کیچیک اوستا عبادتلر متونی نی اوزیده عکس ایتتیرگن حالده، قویاش، آی، اردویسوره و رحرن (ورهرن) و خدالر و معبودلر مدح و مقتاولری سیغدیریلگن. بولردن تشقری اوستا ده گی تورلی خیل پرچه لر هم اونده بار.  
اوستا قدیمگی ایران تیلی نینگ بی بها اثرلریدن سنه له دی. بوتیل عبادتلرگه خاص تیل صفتیده ایشله تیلگن و بوتیل نینگ ایریم سوز و سوز بیریکمه لری ایران تیللری عایله سیگه منسوب بولگن تیللرده هلی هم اوچره یدی. اوستا تیلی نینگ رسم الخطی هم آرامی الفباسی اساسیده وجودگه کیلگن رسم الخط لردن بیری دیر. اوستا کتابی کیینچه لیک پهلوی و باشقه الفبالرگه کوچیریلگن. اهورامزدا عبادتی ومقتاوی یگانه خدا صفتیده یگانه شاه فکر و غایه سی بیلن تینگ بولگن. شونینگ اوچون هم اوستا نی قنده ی دیر دینی نامه دییش ممکن کی، اشراف زاده لر طبقه سی نینگ دنیا قره شلرینی اوزیده عکس ایتتیرگن. اوستا قیلیچ یاردمی بیلن زردشتی دینی نینگ یایلیشیگه یاردم قیلیشنی لازم بیلگن بشقه دینلرنی اورته دن کیتیشیگه اینتیلگن. خوددی شونینگ دیک اوستا ده ایل نینگ استک- میللری یققال کورینه دی... مثال صفتیده: عادل شاه نینگ آرزوسی باشلنغیچ دور ایلی آره سیده هم بولگن ایکن. اوستا کتابی نینگ گاتلر دیگن بولیمیده گاتلر نینگ اوزی دشمنگه یوریش قیلیب، قازانیب، ایلگه تینچ حیات یوللرینی یره تیش و تورلی خیل یاردملر بیلن مقتاو و مدحلرگه سزاوار بولگن ایکنلر. «گات» ده افسانوی«هوما» میوه سی بولیب گویا بو میوه اولیمدن قوتقرر ایکن. بو میوه دن تاتکن کیشیلر کوچ و قوت، مهارت و اوستون چیقیشنی بیلگنلر. حامله خاتینلر بو میوه نی ییگنی بیلن باتیر فرزند آرزوسی قیلرکنلر. وندیداد نینگ باش قسملری ایکین، چارواچیلیک و دهقانچیلیککه بغیشلنگن. و ایککی کوچ (اهوره مزده و اهریمن) اورته سیده گی اوروش و اون آلتی اولکه نینگ یره تیلیشی (اولر کوپینچه اورته آسیا ده اورته گه کیلگن.) و ایککینچی قسمیده یما (جمشید) عادل حکمران حقیده سوز یوریتیله دی. اونینگ دوریده قهرتان ساووق و جزیره مه ایسسیق، قرریش و اولیش هم بولمه گن. یما ییر یوزینی اوچ برابر کینگیتیره دی، چاروانی تورلی خیل قوشلرنی نهایتده کوپیتیره دی. قیش اوتیب، قار- موزلر ییریب ییر یوزینی سو باسه دی یما ینه نجات کار بولیب کتته بنالر قوریب کیشیلرنی مال- ملکینی سو تاشقینی دن شقلب قاله دی، اوی- جایلر قوره دی، اریقلر آچه دی. شونده ی قیلیب جمشید دشمنگه قرشی کوره شده خلق نجاتکاری صفتیده گوده لنه دی، کیشیلرنینگ معنوی غلبه سی، اوز کیله جگیگه ایشانچینی ایفاده لیدی.  
اوچینچی قسمده ایسه دهقانچیلیک شغلی مقدس شغل صفتیده تعریفلنه دی. اوستا ده کورسه تیلیشیچه، زردشت اهورامزدا دن سیوینچ و شادلیک اویی قییرده دیب سوره گنیده، اونینگ سوالیگه قره ته اهوره مزده؛«...اوشونده ی ییرکی، خلق اونده اوزیگه اویلر قوره دی. عبادت مسکنلری یره ته دی، چارواچیلیک و دهقانچیلیک بیلن شغلله نیب فرزند صاحبی بوله دیلر، شونده ی قیلیب زحمت تارته دیگن محنتچی و فداکار کیشیلرگه اهمیت قایل من و اولردن حمایه قیله من.» دییدی. یوقاریده ذکر ایتیلگنی دیک، دهقانچیلیک اوستاده بیرینچی اورینده توره دی. میسه لر ییرده کوکرگنیده اوستا کتابیده شونده ی دییله دی: « دیولر قلتیره شگه توشه دیلر، دانه لر سیپیلگنیده دیولر نالش قیله باشله یدیلر، اوراقلر اوریلگنیده اولر قاچیشگه باشله یدی، خمیر قیله یاتگنده ایسه دیولر بوتونله ی یوق بولیب کیته دیلر... اوراق و غله لر کوپلگنیده دیولرنینگ آغزی تیمیر بیلن کویدیریلیب بیرین- کیتین غایب بوله دیلر...» کتاب نینگ بونده ی قسملری کیشیلرنی سیوگی و محبت، ایش و محنت گه چارلیدی. شونقطه نظردن هم او کتته اهمیت گه ایگه دیر.  
اوستا نینگ تاریخی اهمیتی:
اوستا اورته آسیا، ایران، آذربایجان خلقی نینگ سیاسی حیات، اجتماعی، اقتصادی، طبیعی جغرافیه سی، بیلیم و فن، اتنوگرافی سی نینگ تاریخی و باشقه مهم بیلگیلری اوچون مهم بیرمنبع صفتیده علاحیده اهمیت گه ایگه دیر. اوستا کتابیده توصیف لنگن ایل عمومن آلگنده دهقانچیلیک بیلن شغللنگن. اونده ابتدایی خلق نینگ خورلنیشی و عادل حکمرانلر تمانیدن حمایه آستیگه آلینیشی، غلام و بیچاره لر احوالی و ملوک الطوایفی نظاملری هم قسمن بیان یوله دی. کیشیلر خدالرگه یالباریب، اولردن ایشلریگه آچیقلیک بیریب، چاروالر و قوشلرینی کوپه یتیریشنی تیله گنلر. اوستا نی اوقیگنده مالدار کیشی لردن توتیب کیمسه سیز بیچاره و قشاق ایل نینگ آرزو- ایستکلری کوز اونگیمیزده نمایان بوله دی. مالدار م بای کیشیلر قشّاقلرنی مال- ملکی، قوشلری و حیوانلرینی گینه آلیشگه کونیکمه ی بلکه، وحشی لرچه عمللر و اوریش قیلیب اوز املاک و مالیگه قوشیشنی ایسته گنلر. اوستا فرهنگ نینگ کوپ قیرّه لرینی هم اوزیده مجسملشتیرگن. اونده شفاکارلیک (طب)، نجوم و فلسفه توشونچه لری هم کورینه دی.  
اوستا نینگ ادبی قیمّتی:
یوقاریده گی ایتیب اوتیلگن ایضاع لربیلن بیرگه اوستا ادبی اثرهم دیب یوریتیله دی. اوستا ده ه فقط بدیعی تیل واسطه لری، سوزلر و تصویری گپ(جمله) لر بار، بلکه، اونده خلق جانلی تیلی و آغزه کی ایجادلرهم اوز افاده سینی تاپگن. شو جهتدن اونی ادبی باستانی اثرهم دییش هم ممکن. زیرا؛ اونده کیومرث، یما(جمشید)، گرشاسپ «تاغلرنینگ شاهی»، ارجاسپ و باشقه لر حقیده افسانه و قصه لر موجود. اونینگ کوپگینه قسمی «گاتلر و یشت قوشیق لری» شکلیده یره تیلگن. و اونینگ آهنگلی و موزون بوغینلری انتظاملی یولده تیریلگن بولیب و «یِشَت» ده گی قوشیقلر سکّیز بوغین دن کوپراق. (ایریم حالتلرده اون ایکّی بوغین) دن تشکیل تاپگن  



بوغین لردن تشقری، ریتم و آهنگلرهم اوستا ده علاحیده اهمیت و دقتگه سزاوار. عمومن قافیه لر مصرع سونگیده کیلمه یدی، بلکه، (کوپینچه) مصرع باشلری یاکی اورته لریده کیله دی. شونده ی قیلیب اوستا زردشت دینی نینگ مقدس کتابی حسابلنگنی بیلن بیرگه تاریخ، تیل و رسم الخط ، یازوو و ادبیات ساحه سیده اوزاق اوتمیش نینگ بی بها و تاپیلمس اثرلریدن حسابلنه دی.